Maharaja Chakradhar Singh: An Art devotee and Connoisseur of Kathak

The royal patronage had always been a key factor in the development of any art form. In the auspices of royal patronage, the art form obtained an elite stature, the artists got stability and peace required for artistry.  History has witnessed the art reaching its zenith in the period of stable rulers, and the art form is indeed in its golden period where the ruler himself is an avid art connoisseur and artist. Kathak has witnessed such a golden period in the reign of Raja Chakradhar Singh of Raigarh. 

Born on 19^th August 1905 on the auspicious day of Ganesh Chaturthi, chakradhar Singh ruled the Raigarh province from 1924 to 1947. Their Gond Dynasty family was staunch Vaishnav and a cultured art-lovers’ family.  His father Bhupdev was into music and both his uncles played pakhavaj and tabla. Chakradhar received his basic training of taal from his uncles.

Raja Chakradhar Singh received diverse and authentic training in accordance with the training and education norms of contemporary princes. Acharya Mahavira was appointed to make him familiar with the literature. He learned Sanskrit from Sadashiv Pandit. His detailed Sanskrit training enabled him not only to pen his work in Sanskrit but also to coin Sanskrit terminology for Kathak. The Kathak held an elite position in the Raigarh Darbar even before Maharaj Chakradhar. Jagannath Prasad from Jaipur Gharana was appointed as the Nritya-acharya in the court. Pandit Jayalal Maharaj himself adorned the same position in the reign of Maharaj for many years after 1930. Chakradhar Singh himself was his disciple. Lucknow Gharana doyen Acchan Maharaj also blessed Raigarh court for some years who gave the Lucknow Gharana training to the Maharaj and other disciples. Maharaj played this much-required role of being the protector of both the gharanas, supporting and respecting the gurus of both the gharanas and training many dancers in Raigarh in both the styles. Maharaj himself learned and researched both the styles in-depth from these two doyens of Jaipur and Lucknow, and furthermore alloyed the aspects of both gharanas to develop an independent style, which further came to be known as the Raigarh Gharana.

Apart from this, Raja Chakradhar Singh, in his initial years was also trained  under many stalwart gurus such as Dhandhe Khan, Hanuman Prasad, Shiv Narayan who visited the Raigarh darbar occasionally. In addition to Kathak, he received the talim of tabla from the renowned tabla Ustad, Munir Khan saheb, and learned pakhavaj from Thakur prasadji. He also was trained for vocal music from Nanhe babu. Raja was fond of many other crafts like kite-flying, hunting, etc.

Raja chakradhar rejuvenated the art-atmosphere of Raigarh. It is only because of his efforts, the name Raigarh was added in bold letters in the history of Kathak.

Chakradhar Singh had more inclination towards Jaipur gharana owing to his talim from Pandit Jaylal Maharaj. He preferred to perform in Vilambit laya more. However, he made it a point to train the junior dancers in Raigarh with both gharanas and additionally trained them with his own style and own compositions.

Chakradhar Singh experimented largely in the traditional format of Kathak. Paran and tukras are an essential parts of the taal presentation in Kathak. Maharaj composed many innovative paran compositions and also coined unique names for them suiting their bols or choreography. To name a few, dal-badal paran, chamak-bijali paran, kilkil paran (having bird sounds), gajavilas (imitating elephant walk), Dawanal (wildfire), Durga lasya, Navaras paran, Raj-vilas, Madhugunj (   bee humming), Kallolini, Kadamb, etc. He also experimented in presenting Nritta bandish along with some abhinaya. This was part of his efforts to attract the audience of Raigarh that was otherwise not familiar with the nuances of Kathak. Thus, creating a learned audience is yet another contribution of Maharaj Chakradhar.

Even if Maharaj has taken extensive formal training of Kathak he himself could hardly perform publicly owing to his royal status. Nonetheless, many people still narrate the stories of his expertise. It is said that once performing in his inner circle, accepting someone’s challenge, he had demonstrated 20 types of Matki uthane ke prakar. Moti mahal of Raigarh resonated with Kathak bols in that period. Maharaj not only supported the artists but also made the provision of required infrastructure wisely such as separate rooms for Riyaz, then called talim-khana, performance halls. He also made available lodging facilities for the artists coming to Raigarh. Many aspiring dance students from a poor backgrounds or many folk-dancers were supported and provided with the authentic Kathak training. Many of these dancers further succeeded as professional Kathak dancers.

The famous Moti-mahal had daily Kathak performances and special events on festival days. The festivals like Hori, Basant-Panchami, and Ganesh Chaturthi (which was also the birthday of Maharaj) was flooded with various dance and music events. 

Moti Mahal

These festivals had two different platforms for performances. One platform was for common people where amateurs performed, and another platform was for invited guests where special artists from all over India used to perform. Raigarh court then had become a dream-platform for every artist in India. Many stalwarts visited Raigarh in this period. Their ceaseless discussions were then proved to be major resources for Chakradhar Singh who penned many scholarly works. Kathak was in its transformative phase and the valley between the theory and practice, Shastra and prayog were deepening. The dance in the practice was less corresponded to the dance described in scriptures and this distance even increased after a number of elements were infused from the Islamic and other dance traditions. Reconfiguring the shastras for Kathak was then the need of an hour. Who else can be the authority for this work than Maharaj Chakradhar singh who was a scholar and performer? He strived to re-establish the theory of Kathak and authored several works on Kathak and music in general.  

Works by Chakradhar Singh:

Chakradhar Singh authored a book named as Nartan-sarvasva which is considered as handbook for Kathak. However, this book is not published and even the manuscript is yet unedited. Maharaj’s family has retained the manuscript. This work written in the golden period of Kathak can be good documentation about various transformations in Kathak. This work has covered all the aspects of Kathak. Maharaj has coined novel Sanskrit words for various concepts in Kathak such as Trichakri for chakradar.

Another major work is Taltoynidhi. It is said that Chakradhar Singh has covered the taal cycles from 1 matra to 380 matras in this work. The complexity of the period reflects perfectly here. Various taal cycles are given with a visual colourful representation in the form of a chakra or mandala. This visual representation of taal is unique and calls for further in-depth study. In those days of limited knowledge resources, artists then protected their compositions as their own wealth and give and take of these compositions was quite a  sensitive issue. Maharaj had collected extensive number of bandish’s, sometimes by pleasing various Ustad’s and sometimes in exchange of some remuneration. Taltoynidhi is said to be the huge collection of such compositions and hence this work is considered as a huge compilation of bol parans.

Murajvarnapushpakar is another work by Chakradhar Singh that encompasses the dance as well as the percussion spectrum. This book has pictorial descriptions of choreographies of many bols as well as definitions of technical terms. This work is also unexplored and unpublished. If edited and published, this work can prove to be a good glossary for Kathak.

Chakradhar Singh has authored another remarkable work on vocal music namely Raagratnamanjusha. The unique concept of the family tree of Raagas as per their Thaats is the characteristic of this work.

Raja was well-verse in Sanskrit and Urdu and has written other works in both these languages. Some of them are published but most of them remain unexplored in manuscript form. Kavyakanan, Shabdakalpadrum, Myachakra, Ramyaras, Jashn-e-farahat are some of them.

Maharaj was revered as the scholar and connoisseur of art in the art fraternity. He presided the All India Music Conference in 1938  held at Allahabad. His presidential speech reflects his progressive attitude toward blending modernity and tradition. In 1939, a special music festival was organized to welcome Viceroy Lord Linlithgow. Maharaj’s disciples Kartik and Kalyan performed in this festival and he himself accompanied them playing tabla. Maharaj was then conferred with title Sangeet Samrat at this festival.

Raja Chakradhar had provided the best possible Kathak training to many disciples and thus shaped many Kathak artists. Above mentioned Kartik and Kalyan Maharaj were such senior disciples. This pair was appreciated in the dance festivals all over the world. Apart from them, Pandit Firtu Maharaj, Shree Barman Lal, Anujram,  Ramlal are other disciples of Chakradhar Singh who became renowned Kathak artist. Barmanlal performed in the troupe of Madam Menaka. Ramlal was a disciple of Pandit Kartikram who now heads the Chakradhar Nritya Kendra, Bhopal.

Dal Badal Paran :

नगन धेत-तधे तडन्न धा धा, किड्‍ धे-धे-धे, धडन्न धिट

धिट धगन क-त, धगन क-त,

तिट तिट धिट धिट – तडन्न तकिट तक

दिगगिन्नाड धित तगन्न धा

(ताधा, तिटकता घेतिट तगन तागे तिट गदिन तान धा) 3 (धेत धेत दिगन्नाड धिट)

(From Sangeet Kalavihar October 2013)

कथकचा जाणता राजा: राजा चक्रधर सिंह

कलेच्या इतिहासात आणि विकासात, राजाश्रय हा नेहमीच महत्त्वाचा ठरला आहे. राजाश्रय कलेला सन्मान, कलाकाराला स्थैर्य आणि नवीन निर्मितीसाठी सुकून देतो. उत्तम राजाश्रय मिळालेल्या काळात, कलेने खूप उंची गाठली आहे. मग त्यातही, राजा स्वतः कलाप्रेमीच नव्हे तर विद्वान कलाकार असेल तर सुवर्णयोगच. कथकच्या इतिहासात असा सुवर्णयोग आला होता एकोणिसाव्या शतकात राजा चक्रधरसिंह यांच्या राजवटीत!

19 ऑगस्ट 1905 ला गणेश चतुर्थीला जन्मलेल्या चक्रधर सिंहांनी गोंड वंशाच्या रायगढ राजसिंहासनावर 1924 ते 1947 एवढा दीर्घकाळ राज्यकारभार पाहिला. चक्रधरांचा कट्टर वैष्णव असलेला राजपरिवार सुसंस्कृत आणि कलाप्रेमी होता. वडील भूपदेव संगीताचे चाहते होतेच शिवाय दोन काकाही पखवाज आणि तबला वादक होते. चक्रधरांचे प्राथमिक तालशिक्षण यांच्याकडेच झाले. एखाद्या सुसंस्कृत राजघराण्याला शोभेल अशाच प्रकारे विविध विषयांचे विधिवत सखोल शिक्षण राजांनी घेतले होते. आचार्य महावीरांनी त्यांना साहित्याची सखोल ओळख करून दिली. सदाशिव पंडितांकडून त्यांनी संस्कृतचे ज्ञान मिळवले. संस्कृत भाषेवरील प्रभुत्त्व असल्यामुळेच त्यांनी संस्कृतात अनेक ग्रंथांची रचना केली. 

महाराजांच्या आधीच्या पिढीपासूनच रायगढ दरबारात कथकचे मानाचे स्थान होते. जयपूर घराण्याचे जगन्नाथ प्रसाद नृत्यगुरू म्हणून दरबारात नियुक्त होते. त्यानंतर स्वतः चक्रधर सिंहांच्या काळात पं. जयलाल महाराजा 1930 पासून अनेक वर्षे रायगढ दरबारात राहिले. त्यांच्याकडूनच स्वतः चक्रधर सिंहांनी जयपूर घराण्याची तालीम घेतली. याचबरोबर लखनौ घराण्याचे अच्छन महाराजही काही काळ रायगढला होते ज्यांच्याकडून महाराजांनी लखनौ घराण्याची तालीम घेतली. या दोन्ही घराण्याच्या अध्वर्यु नृत्यगुरूंना चक्रधरांनी सन्मान दिला, त्यांच्या कडून शिक्षण घेतले, तसेच रायगढमध्ये अनेक कलाकार त्यांच्या हाता खाली त्यार करवले. या दोन्ही महान गुरूंच्या शिकवणुकीतूनच पुढे महाराजांनी दोन्ही घराण्यांची वैशिष्ट्ये एकत्रित करून आपली स्वतंत्र शैली विकसित केली जी पुढे रायगढ घराणे म्हणून नावारूपाला आली. याखेरीजही प्राथमिक काळात राजांनी ढंढे खाँ, हनुमान प्रसाद, शिवनारायण अशा गुरुंकडून तर नंतरही रायगढला आलेल्या अनेक उत्तमोत्तम नृत्यगुरूंकडून तालीम घेतली. नृत्याबरोबरच ठाकुर लक्ष्मणसिंह आणि प्रख्यात तबला उस्ताद मुनीर खाँ यांच्या कडून तबल्याचे शिक्षण आणि ठाकुरप्रसाद यांच्याकडून पखवाजचे शिक्षण तर नन्हे बाबूंकडून गायनाचे शिक्षण त्यांना मिळाले. 

रसिक आणि कलाप्रिय राजा चक्रधर संगीताखेरीज कबुतरबाजी, पतंगबाजी याचेही शौकीन होते. 

राजा चक्रधरसिंहांमुळे रायगढ घराण्यात कलेचे वातावरण नव्याने बहरले. किंबहुना कथकच्या इतिहासात रायगढ नावाचे महत्त्वाचे पान लिहिले गेले ते महाराजांमुळेच. पं. जयलाल महाराजांच्या तालमीमुळे चक्रधरसिंहांचा ओढा जयपूर शैलीकडे जास्त होता. विलंबित लयीत काम करणे अधिक पसंद होते, मात्र दरबारातील नर्तकांना दोन्ही घराण्यांचे शिक्षण तर दिलेच पण त्याचबरोबर त्यांच्या स्वतःच्या बंदिशी आणि स्वतःच्या शैलीचेही संस्कारही त्यांना दिले. 

कथकच्या पारंपारिक रूपातही चक्रधरसिंहांनी अनेक नाविन्यपूर्ण प्रयोग केले. परण, तुकडे हे कथकच्या नृत्तभागाची शान. महाराजांनी या परणांचे अनेक नवीन प्रकार तयार केले किंवा त्या बंदिशींच्या सौंदर्यानुसार त्यांना नाविन्यपूर्ण नावे दिली. जसे बोलांच्या चमत्कृतीनुसार दलबादल परण, चमक-बिजली परण, किलकिल परण (पक्ष्यांच्या आवाजाचा समावेश असलेले), अंग व अर्थानुसार गजविलास, दावानल, दुर्गा लास्य, नवरस परण इ. तसेच राजविलास, कल्लोलिनी, कदंब, मधुगुंज इ रसिक नावे परणांना बहाल केली. याचबरोबर नृत्त बोलांमधून काही अभिनय सादर करायचेही नवीन प्रयोग केले. रायगढच्या शास्त्रीय नृत्याची तेवढी माहिती नसलेल्या प्रेक्षकवर्गाला आकर्षित करण्यासाठी हा महाराजांचा प्रयत्न दिसून येतो. शून्यातून कथकचे असे अभिरूचीसंपन्न प्रेक्षक घडवणे हेसुद्धा महाराजांचे मोठे योगदान आहे. 

दल बादल परण :

नगन धेत-तधे तडन्न धा धा, किड्‍ धे-धे-धे, धडन्न धिट

धिट धगन क-त, धगन क-त,

तिट तिट धिट धिट – तडन्न तकिट तक

दिगगिन्नाड धित तगन्न धा

(ताधा, तिटकता घेतिट तगन तागे तिट गदिन तान धा) 3 (धेत धेत दिगन्नाड धिट)

(संगीत कलाविहार ऑक्टोबर 2013 मधून प्राप्त)

स्वतः महाराज नृत्य तालीम तर घेत होतेच मात्र राजपदामुळे सार्वजनिक प्रदर्शन करणे त्यांना शक्य नव्हते. तरी त्यांच्या महालात त्यांचे जे खाजगी नृत्यप्रदर्शन होत असे त्याचे किस्से, अनेक गुरुजनांच्या तोंडी आहेत. असंच एका प्रदर्शनात त्यांनी आव्हान स्वीकारत मटकी उठानेके 20 प्रकार करून दाखवले होते असे म्हणतात. 

रायगढ संस्थानाचा मोती महल त्यावेळी लय-ताल-नाद-मय झाला होता. महाराजांनी संगीतकारांना आश्रय तर दिलाच पण त्यांना आवश्यक अशा सुविधा करून दिल्या. रियाजासाठी वेगळा कक्ष किंवा तालीमखाना उपलब्ध करून दिला. कथकारांची रहायची सोय केली. अनेक सामान्य घरातील होतकरू मुलांना किंवा लोकनृत्याचे किंवा संगीताचे अंग असलेल्या मुलांना महाराजांनी शास्त्रशुद्ध शिक्षण द्यायची सोय केली व असेल महाराजांचे अनेक शिष्य पुढे यशस्वी नर्तक झाले. 

महालात रोज कथकचे कार्यक्रम चालत मग सणासुदीला तर पहायलाच नको. होळी, वसंतपंचमी आणि महाराजांच्या जन्मदिवशी गणेशचतुर्थीला संगीत कार्यक्रमांची रेलचेल असे. अशा वेळी संस्थानात 2 मांडव घातले जात. एका आम मांडवात सामान्य जनतेसाठी कार्यक्रम असे जेथे अनेक कलाकार कला सादर करत आणि याखेरीज एक खास मंडप आमंत्रित प्रेक्षकांसाठी असे, जेथे अनेक ठिकाणांहून आलेले खास कलाकार कला सादर करत. रायगढ दरबारात असे कथक-उत्सवाचे वातावरण तयार झाले होते की, त्या काळातील प्रत्येक कलाकारासाठी रायगढ दरबारात नृत्यप्रदर्शनाची संधी मिळणे मानाचे समजले जाई. याच काळात जे अनेक मान्यवर कथक नृत्यगुरू काही काळासाठी रायगढमध्ये राहिले त्यांच्यासह आदानप्रदानातूनच महाराजांनी पुढे शास्त्रग्रंथांची निर्मिती केली. कथकसाठी हा काळ पुष्कळ उलथापालथीचा होता. शास्त्रग्रंथातील नृत्याचे वर्णन आणि प्रत्यक्ष सादर केले जाणारे कथक नृत्याचे रूप यात पुष्कळ तफ़ावत होती व त्यात अनेक परकीय घटक नव्याने सामील होत होते. अशा वेळी कथकचे शास्त्र नव्याने सांगणे, नव्याने शास्त्रग्रंथ तयार करणे ही काळाची गरज होती. अशा वेळी महाराज चक्रधरसिंह, जे सर्वार्थाने एक अधिकारी व्यक्ती होते, त्यांनी शास्त्रग्रंथांचे गठन करायचा प्रयत्न केला. 

चक्रधरसिंहांची ग्रंथसंपदा:

कथक नृत्यविषयक असा नर्तन-सर्वस्व हा शास्त्र ग्रंथ चक्रधर सिंहांनी लिहिला. हा ग्रंथ अप्रकाशित तर आहेच पण हस्तलिखितही केवळ महाराजांच्या कुटुंबीयांकडे आहे. कथकच्या उदयाच्या काळातील उत्तम दस्तावेज असा हा ग्रंथ, कथकच्या जडणघडणीवर उत्तम प्रकाश टाकू शकेल. या ग्रंथात नृत्याच्या व विशेष करून कथकच्या सर्व अंगांचा विचार केला आहे. कथकमध्ये सादर होणाऱ्या अनेक पारिभाषिक शब्दांचे संस्कृत समांतर शब्द राजांनी या ग्रंथात मांडले असे म्हटले जाते. जसे चक्रदारसाठी त्रिचक्री.

याखेरीज, यांचा महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे तालतोयनिधी. 1 मात्रा ते 380 मात्रांपर्यंतच्या तालचक्रांचे वर्णन यात केले आहे असे म्हटले जाते. त्या काळात तालविचारात जी जटिलता आली होती, त्याचे प्रतिबिंब या ग्रंथात दिसून येते. तालचक्राचे चित्ररूप म्हणजेच visual representation रंगीत चित्रांच्या रूपात यात केले आहे. हा चित्ररूपात ताल मांडण्याचा विचार नक्कीच नावीन्यपूर्ण आणि अधिक संशोधनास वाव असलेला आहे. ज्ञानसाधने मर्यादित असलेल्या त्या काळात बंदिशींना कलाकार आपली संपत्ती मानत आणि त्यांची देवाणघेवाण हा अतिशय भावनिक विषय असे. राजांनी अनेक उस्तादांना प्रसन्न करून, कधी बक्षिस देऊन तर कधी मोबदला देऊन अगणित बंदिशी मिळवल्या ज्यांचा संग्रह या ग्रंथात आहे असे म्हणतात. म्हणूनच या ग्रंथाला बोलपरणांचा सर्वात मोठा साठा मानले जाते.

मुरजवर्णपुष्पाकर हादेखील चक्रधरसिंहांचा महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. यात नृत्य तालवाद्य दोन्ही अंगांनी तपशीलवार विचार केला आहे. अनेक पारिभाषिक शब्दांची लक्षणे, अनेक बोलांचे सचित्र वर्णन असलेला हा ग्रंथ अजूनही अप्रकाशित आहे. संशोधनाने प्रकाशित झाल्यास, हा ग्रंथ कथक साठी एक चांगला कोश ठरू शकतो.

रागरत्नमंजूषा या संगीतावरील त्यांचा ग्रंथही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. रागांच्या थाटांनुसार त्यांचे वंशवृक्ष यात दिले आहेत.

याखेरीजही संस्कृत आणि उर्दू अशा दोन्ही भाषांवर प्रभुत्त्व असलेल्या राजांचे अन्यही काही ग्रंथ आहेत, काही प्रकाशित तर काही हस्तलिखित रूपात आहेत, जसे, काव्यकानन, शब्दकल्पद्रुम, मायाचक्र, रम्यरास, जश्न-ए-फ़रहत इ.

महाराजांना कलाकार म्हणून, कलेचे आश्रयदाते म्हणून, विद्वान म्हणून तसेच आयोजक म्हणूनही कलाक्षेत्रात मानाचे स्थान मिळाले. 1938 मध्ये अलाहाबाद येथे झालेल्या अखिल भारतीय संगीत परिषदेचे अध्यक्षपद त्यांनी भुषवले. त्यांच्या या अध्यक्षीय भाषणात त्यांनी जुन्या-नव्या विचारांचा संगम कसा करता येईल याबद्दल मौलिक विचार मांडले आहेत. 1939 मध्ये व्हाईसरॉय लॉर्ड लिन्लिथगो यांच्या स्वागतासाठी भरलेल्या संगीत परिषदेत महाराजांच्या शिष्यांनी कार्तिक व कल्याण यांनी नृत्य सादर केले व महाराजांनी स्वतः तबल्यावर साथ केली होती. यावेळी महाराजांना संगीत सम्राट ही पदवी बहाल करण्यात आली.

राजा चक्रधरसिंहांनी अनेक शिष्यांना कथकची उत्तम तालीम मिळेल अशी व्यवस्था केली व रायगढमध्ये अनेक कथक कलाकार घडवले. वर उल्लेखलेले कार्तिक-कल्याण त्यांपैकीच एक. त्याकाळी भारतभरातील अनेक नृत्य महोत्सव या जोडीने गाजवले होते. या खेरीज महंत कल्याणदास, पं. फ़िरतू महाराज, श्री. बर्मन लाल, अनुजराम, रामलाल इ. अनेक नावे घेता येतील. बर्मनलाल मॅडम मेनका यांच्या नृत्यसंरचनांमध्ये नृत्य करत असत.रामलाल हे पं. कार्तिकराम यांचे शिष्य आज चक्रधर नृत्यकेंद्र, भोपाळ येथे अध्यापनाचे कार्य करतात.

 

 

 

 

 

 

Quick Kathak Quiz 2

Here is one more brain-teasing quiz, this time you have only 3 mins for each quiz. 
Kathak Quiz 2
First 10 questions on various Taals (3 mins only)
Next 10 questions on Mudras (3 mins only)

Follow this link and enjoy the quiz
Kathak Quiz 2

If you enjoy this quiz, please give us a feedback here or on our Facebook page. We will keep posting more quizzes. 

Quick Kathak Quiz

Here is a quick Kathak Quiz for Basic Kathak students.

Quick Kathak Quiz : Link

This timed quiz has :

10 questions of multiple choices (Time limit: 5 mins)

10 questions of True or False (Time limit: 4 mins)

Follow this link and enjoy the Quiz: 

Quick Kathak Quiz : Link

If you enjoy this quiz, give us feedback here or on our Facebook page, we will surely come up with more such exciting quizzes.

The making of a proficient dancer

The Indian classical dance forms are mostly performed solo. Further, even in case of a solo presentation or a group, Aharya abhinaya (themed costumes or backdrop, property, etc.) is limited. Even the accompanying orchestra is simple and hence the performance mainly rests on the shoulders of the dancer. This stands truer in the case of Kathak with its neutral costumes and the format that offers broad scope for extempore. Since it is the dancer who is ‘in-charge’ of the whole presentation, the evaluation of any Kathak presentation is indeed the assessment of the Dancer themselves. Hence it is important to discuss the attributes that make a good dancer. Understanding the qualities of a flawless dancer is imperative for everyone; from aspiring dancers to professionals and to the dance mentors carving the dancers.

The discussion of qualities of a good dancer is found in the Natyashastra, however, the discussion has many facets and details in the medieval texts such as Sangeetsamaysaar, Nartananirnaya, Nrittaratnavali as well. The attributes mentioned here include some indispensable qualities and some attributes that will be an added advantage for the dancer. These attributes are mentioned:

1. Training (सुविद्यता): 

Training from a proficient guru which is called as ‘talim’ is the basic prerequisite for any classical dancer. The online platforms today have uncountable video tutorials for many dance forms. However, classical dance style is still an exception as Seena-Basina (सीना-बसीना), which literally translates to ‘in-person training’ wherein the Guru mentors the student in accordance with their capabilities, style, physique, etc. The learning in fact never concludes. Even after you start performing and teaching independently, your talim with your Guru should not be discontinued. The continual learning is essential for your performance as well as teaching. Thus, methodological talim and lifelong is the basic attribute of any dancer.

2. Tuning up with Riyaz (श्रमित्वं) :

Regular Riyaz is the only way to achieve perfection and speed in Hastak, body movements, and footwork.  With strenuous practice, the dancer can render every bol clearly with the sound of feet (चरणन्यासचातुर्य). Additionally, the dancer must have “वलनं वर्तनं गात्रे”, flexible and graceful movements which perfect stretches which are called as तोड-मरोड in Kathak. Riyaz hones every action of the dancer rendering their motion, strokes, and movements a sculpted and picture-perfect character.

3. Enacting and mimetic skills (सर्वाभिनयनेतृता): 

The dancer must have the capacity to mirror emotions and characters through their eyes, eyebrows, facial expressions, and overall body language. This Abhinaya skill is developed with the teachings of the Guru and self-exercise alongside reading and introspection.

4. Command on rhythm and technical know-how

A sense of rhythm and command on the Taal-cycle are qualities that demonstrate a dancer’s skill and mettle. The expertise of Laya and taal in Kathak is imperative for proficient presentation with Lehra as well as for good padhant. This capability called a sense of rhythm is considered inborn however, constant riyaj is also instrumental in building this capacity.

Along with the sense of rhythm, the Kathakar must also be well-accomplished with an overall outline of the taal with sam, Khali, Bhari. He or she should also proficient in other aspects of taal such as various patterns of Jati’s, Yati’s, Graha (Atit and anagat).

5. Creativity (कलाभिज्ञा विद्याभीष्टप्रयोगज्ञा)

The dancer must also be able to innovate, re-imagine and experiment in the framework of Classicism according to the contemporary currents in the art. As an artist, they should also be responsive to the audience taste and the changing subject matters in society. Nonetheless, these experiments should be based on the courage of innovation backed by the detailed study of the subject.

6. Presentational skills: (सभाजय)

The dancer stuns and wins the audience by various skills including intricate and swift body movements, astonishingly speedy footwork, rendering complex sounds with feet and sometimes by extra-ordinary jumps and leaps. Although these skills are considered gimmicky in classical dance contexts; deploying these methods with restraint can up the awe-factor and entertainment quotient of the performance.   But it is important to understand that these methods or exaggerations must not be used to compensate for the lack of creativity, skill, riyaz, and other parameters that are the foundations of a good presentation. These extraordinary methods are add-ons that embellish the performance and not core or crux of the dance-form.

The presentation skills for a Kathak dancer also include the ability to retain an expressive and lively countenance throughout the performance. One more critical quality is to build and establish an eye-contact with the audience in the performance. This quality is termed as सुतारा in the texts.

7. Spontaneity for Upaj (सुबुद्धित्व): 

Upaj is a technical word meaning the extempore or the impromptu part in the performance. A good dancer goes beyond the rehearsed matter and adds spontaneous colors in taal as well as bhaav anga. This capacity of the unscripted performance is built by the extensive experimentations and independent riyaj of Upaj.

8. Maintaining the bearing and composure (अत्रुटद् -रसता): 

This is the capacity of being in character or being in the composure of the performer throughout the performance. Performing with live music is a challenge and it is furthered with maintaining the composed body language, adjusting with the live music (that may or may not be perfectly scripted) and simultaneously exhibiting the facial expressions flawlessly.

Also, an associated important quality is divided attentiveness where the dancer is absorbing the live music and handling the costume, gauging the spontaneous feedback from the audience, all at the same time. An accomplished dancer is the one capable of divided attention.

9. आरंभामोक्ष विज्ञत्वं-  

The age-old attribute mentioned in the scriptures is equally relevant today. The brilliance of impressive beginning of the performance and culminating closing is necessary for the ascending impact. The mature artist is the one who knows when to stop!

An associated attribute with this is the awareness about one’s own pluses and minuses and further wisdom of highlighting the pluses and hiding the minuses in the performance.

10. Curious inquiry (कुतुहलं): 

Curiosity about the cutting-edge waves in the global dance field and updating oneself with the knowledge of the new experiments in the dance, expands the vision of the dancer.

11. Acquaintance with vocal and instrumental music (गीतवाद्यानुकारित्व):

Kathak dancer always performs as a team with live musicians. The dancer must be sensible enough to present the performance as a team-work. He or she must pay due respect to the musicians and must not consider them as mere subordinate accomplices.

The knowledge of vocal and instrumental music or even formal training of the same proves to be an added advantage for the dancer. Many renowned senior Kathakars are also accomplished in singing and tabla. The traditional style of Thumri presentation in Kathak also includes singing by the dancer himself and such presentation “स्वयं गा कर प्रस्तुती” is considered as extraordinary. Even the scriptures have classified that dancer as extra-ordinary who has vocal skills too. As the Nrittaratnavali says: नर्तकी गायनी स्याच्चेत् भोगिनी पात्रमन्यथा॥ The dancer who is also a good singer proves to be an out of this world/superlative artist.

12. Physical attributes: 

The dance manuals have discussed the physical attributes of a female-dancer in more detail than the male. Being an audio-visual art, the body is the essential medium of the presentation. The dancer should have a proportionate and shapely body, not too tall, not too short. The dancer may have a fair countenance or dark, but it should be fluidly expressive. However, Jayasena has a liberal approach to physical attributes:   

रूपयौवनयुक्तानां सहस्रेऽपि मृगीदृशाम्।

कलागुणसमेतानां नर्तकी नैव लक्ष्यते।

The dancer proficient in art is surpasses many other dancers with mere physical beauty. This stands true today as we witness many successful performers who may not be ‘beautiful’ as per stereotypical standards.

13. Teaching skills:

The shastras talk about this attribute regarding male dancers mainly, since traditionally male dancers were viewed as Acharyas or mentors or teachers whereas female dancers were mainly viewed as performers. However, the classical dance scene in the 21^st century makes the teaching skill essential for every dancer who considers dance as a full-time profession.

Apart from these dance-related attributes, the scriptures also mention some general human qualities necessary for a good artist. These include politeness, discipline, zero dependence on artificial stimulants, does not consume products that harm and the mind and body, etc.  It mandates overall habits that are essential for physical and mental wellbeing alongside behavior that is appropriate, virtuous,  and beneficial to society.

Apart from these qualities mentioned traditionally in the dance manuals, in line with the current times, some other attributes are worth adding in the list:

1. Being techno-savvy is the need of an hour:

The classical dancer must have sound knowledge of technological developments in the dance field and he should also make good use of the technology. For a Kathak dancer, technological knowledge may include basic knowledge of stage lights, sound, knowledge about audio and video recording, various applications for accompaniment, the lehra applications, tabla applications, etc. The dancer should also be able to use social media effectively for reaching the people with his or her creations.

2.Liberal and welcoming attitude:

The field of Kathak is witnessing unprecedented spread and new experiments today. In such a scenario, liberal and respectful attitude towards different style, different opinion, and different Gharana is necessary for the development of the dancer and the field both.

Weaknesses:

Most of the Shastrakara’s have not discussed the flaws of a dancer in detail but have simply mentioned that lack of attributes can be considered as a weakness. Nevertheless, they have mentioned a few like ignorance about lay-taal, physical disability, lethargy towards Riyaz, addictions, lack of spontaneity for Upaj.

These are some other weaknesses that are bypassed by the successful dancers today and hence are worth mentioning:

1.Both the extremes: Extreme rigidity about the tradition or disregard

Blind stubbornness about the tradition saturates the art-form. Lack of readiness to adapt the traditions to the changing times and shifting audience mindsets is definitely a flaw in the current age. At the same time, shallow modernity where mediocre new experiments with lack of knowledge about the tradition that pollutes the style is an equally dangerous catch.

2. Delusive stardom and resulting lack of professionalism:

Classical dance in India is bequeathed a divine stature. But often, the artist mistakenly assumes the divinity of art on the individual self, resulting in a superiority complex. It is the art that is regarded supreme, and not necessarily the artist. This superiority complex may lead to unprofessional practices on part of the artist like quench of publicity, demeaning the audience or co-artists, fragmentary teaching, etc.

Nonetheless, many senior dancers today have achieved the peak of success and still managed to refrain from these flaws.

“If you are not moving forward, then you are moving backward.”

The artist moves forward by constant efforts of eliminating flaws and enriching the good qualities. Otherwise, the backward journey is inevitable.

नर्तक अथवा नर्तकीचे गुण व दोष

भारतीय शास्त्रीय नृत्याचे सादरीकरण हे परंपरेने एकल म्हणजे सोलो केले जाते. शिवाय, एकल असो अथवा समूह, आजही शास्त्रीय नृत्य सादरीकरणात बहुतेक शैलींमध्ये आहार्य अभिनयाचा (कॉस्च्युम, प्रॉपर्टी, बॅकड्रॉप इ.) फ़ारच कमी वापर केला जातो. सादरीकरणात साथसंगतही मोजकी घेतली जाते आणि नर्तकच सादरीकरणाचे नेतृत्व करत असतो.

कथकच्या बाबतीत तर हा मुद्दा अधिकच अधोरेखित होतो, याचे कारण म्हणजे एकतर कथकच्या वेशभूषेतील साधेपणा आणि दुसरे म्हणजे कथकच्या सादरीकरणाचे बऱ्यापैकी अनिबद्ध रूप. अनिबद्धतेमुळे सादरीकरणात उपज भाग बऱ्यापैकी असतो. यामुळे कथकशैलीच्या बाबतीत सादरीकरणाची एकूण जबाबदारी पुष्कळ प्रमाणात नर्तकावरच असते, त्यामुळे एखाद्या कथक सादरीकरणाची समीक्षा किंवा त्यातील गुण-दोषांची चर्चा म्हणजे खरंतर नर्तकाच्याच गुणदोषांची चर्चा असते. म्हणूनच नर्तकाच्या गुणदोषांच्या चर्चेला शास्त्रकारांनीही महत्त्व दिले आहे. आजच्या नर्तक होण्याची मनीषा असणाऱ्या विद्यार्थ्यांपासून, नर्तक म्हणून व्यावसायिक कार्य करणाऱ्यांपर्यंत आणि नर्तक घडविणाऱ्या आचार्यांपर्यंत हा विचार आवश्यक आहे की, कोणाला आदर्श नर्तक म्हणावे, कोणते गुण नर्तकात अनिवार्यपणे असलेच पाहिजेत, कोणते गुण अनिवार्य नाहीत पण नर्तकाला उंचीवर नेणारे आहेत आणि कोणते दोष नर्तकाच्या गुणांना मातीमोल करणारे आहेत.

अभिनयदर्पणात नर्तकलक्षणांचा स्वतंत्र विचार नसला तरी पात्रलक्षणे दिली आहेत ज्यात नट व नर्तकाच्या गुणांची एकत्रित चर्चा केली आहे. संगीतसमयसार, नर्तननिर्णय, नृत्तरत्नावली अशा नंतरच्या ग्रंथांमध्ये नर्तक व नर्तकी दोघांच्या गुणदोषांची स्वतंत्र चर्चा दिसते.

शास्त्रात सांगितलेल्या गुणांपैकी काही गुण नर्तकाला अंगभूत असणे आवश्यक आहे तर काही तालमीतून प्राप्त होतात तर काही अथक रियाजातून प्राप्त करावे लागतात. पुढील काही गुण शास्त्रकारांनी सांगितले आहेत:

1. तालीम (सुविद्यता): 

उत्तम गुरूंकडून नृत्याची विधिवत तालीम घेतलेली असणे नर्तकासाठी अनिवार्य आहे. आजच्या तंत्रज्ञान क्रांतीच्या क्षेत्रात अनेक नृत्य प्रकार  युट्यूब व्हिडिओ ट्युटोरियलच्या माध्यमातून शिकण्याची सोय असली तरी शास्त्रीय नृत्य कला याला सन्माननीय अपवाद म्हणता येईल. आजही “सीना-बसीना”, प्रत्यक्ष गुरूंकडून शिकण्याला पर्याय नाही.

याखेरीज, शास्त्रीय नृत्यकलेत, आजीवन विद्यार्थी-दशा सांगितली आहे. व्यावसायिक नर्तक, अध्यापक म्हणून कार्य सुरू केल्यावरही, तुमची तालीम सुरूच राहिली पाहिजे तरच, तुमच्या नृत्यात आणि नृत्य-अध्यापनात चैतन्य टिकून राहील. अशा प्रकारे पद्धतशीर तालीम आणि आजीवन तालीम हा नर्तकाचा पहिला अनिवार्य गुण म्हणता येईल.

2. रियाज (श्रमित्वं) – 

नियमित रियाजाने नर्तकाने आपल्या हस्तक, अंगसंचलनात वेग आणि अचूकता (perfection) प्राप्त केली पाहिजे. अथक रियाजाने पायातून प्रत्येक बोल स्पष्ट काढला पाहिजे (चरणन्यासचातुर्य), यासोबत “वलनं वर्तनं गात्रे” (नृत्याच्या हालचालींमध्ये गोलाई असणे) हाही एक गुण आवश्यक मानला आहे. रियाजाने प्रत्येक हालचाल लालित्य आणि सौंदर्यपूर्ण होणे ज्याला कथकमध्ये तोड-मरोड म्हटले जाते.

3. अभिनयकौशल्य (सर्वाभिनयनेतृता) : 

नर्तकाला डोळे, भुवया, हास्य इ. द्वारे चेहऱ्यातून तसेच एकूणच शारीर भाषेतून सर्व प्रकारच्या व्यक्तिरेखा, सर्व रस तेवढयाच ताकदीने सादर करता यायला हवेत. अभिनय कौशल्य प्राप्त करण्यासाठी गुरूंचे मार्गदर्शन, अभिनयाचा रियाज, त्याचबरोबर नर्तकाचा स्वतःचा विचार आणि अभ्यास आवश्यक आहे.

4. लय-ताल-ज्ञान : 

लय पक्की असणे, लयीची समज असणे कलाकारासाठी आवश्यक आहे. कथक नर्तकासाठी तर लेहऱ्यावर विविध लयीच्या रचना सादर करण्यासाठी, लेहऱ्याची उत्तम समज असण्यासाठी तर लय पक्की हवीच त्याचबरोबर पढंत चांगली होण्यासाठीही लय स्थिर असणे आवश्यक आहे. लयीची समज खास करून सूक्ष्म लयीची समज ही उपजत असावी लागते, मात्र अभ्यासानेसुद्धा लय पक्की होते.

कथक नर्तकाला लयी सोबत, तालचक्राचा एकूण आराखडा, सम, खाली, भरीसह डोळ्यासमोर असणे आवश्यक आहे. लय तालाच्या ज्ञानाबरोबरच विविध जाती, यती, ग्रह (अतीत-अनागत) वगैरे तांत्रिक बारकाव्यांचे ज्ञान असणे आवश्यक आहे.

5. प्रयोगशीलता (कलाभिज्ञा विद्याभीष्टप्रयोगज्ञा)

शास्त्राच्या चौकटीत राहूनही काळानुसार, प्रेक्षकांनुसार, विषयानुसार नवनवीन प्रयोग करायची क्षमता नर्तकात असायला हवी. त्याचबरोबर नवीन प्रयोग केवळ धाडसाने नव्हे तर त्याजोडीला सखोल अभ्यास करून सादर करायची क्षमता असणे आवश्यक आहे.

6. सादरीकरणातील सफ़ाई: (सभाजय)-

सभेला म्हणजेच प्रेक्षकांना जिंकून घेण्याचा गुण नर्तकात आवश्यक आहे, याला आजच्या भाषेत प्रेझेन्टेशन स्किल म्हणता येईल. नर्तक कधी नृत्यातील अंगसंचलनातील बारकाव्याने, कधी अफ़ाट वेगाच्या तत्कारांनी तर कधी, पायातून वेगवेगळे नाद काढून, कधी अद्भुत गिरक्या, आकाशचारी सारख्या उड्या/छलांग अशा प्रेक्षकांना आवडीच्या गोष्टी नृत्यात घालून प्रेक्षकांना अचंबित करेल. आजच्या प्रेक्षकांचा विचार करता, entertainment quotient च्या, शास्त्रीय नर्तकालाही या प्रेक्षकांना अचंबित करणाऱ्या या गोष्टी सादर करणे आवश्यक आहे. कथक नर्तकासाठी प्रेझेन्टेशनचा भाग म्हणजे चेहरा नृत्तांगातही भावपूर्ण, प्रसन्न ठेवणे (स्मितपूर्वकृतालापा) आणि त्याहूनही महत्त्वाचा गुण म्हणजे नजर बांधणे ज्याला eye-contact म्हटले जाते. शास्त्रकारांनी या गुणाला ’सुतारा’ म्हटले आहे.

7. उपज-क्षमता (सुबुद्धित्वम्) 

कथकच्या ताल आणि भावांगात नर्तकाला आयत्यावेळी काही क्षणात विचार करून उपज सादरीकरण करता आले पाहिजे. उपज क्षमता ही दीर्घ अनुभवानंतर आणि उपजच्या अशा स्वतंत्र अभ्यासानंतर प्राप्त होते.

8. भाव-अखंड राखणे व अष्टावधान (अत्रुटद् -रसता) : 

नाटकाच्या भाषेत याल बेअरिंग न सोडणॆ म्हणता येईल. लाईव्ह-म्युझिक म्हणजेच साथीदारांसह सादरीकरण करताना, एकाचवेळी स्वतःचे नृत्य आणि साथीदारांचे नेतृत्व अशी तारेवरची कसरत करतानाही, नर्तकाने आपले तालांग आणि विशेषतः भाव अंगाचे बेअरिंग न सोडणे, भाव अखंड व्यक्त करणे हे कसोटीचे असते. याला जोडूनच कलाकाराला अष्टावधान हा गुणही आवश्यक आहे. साथीदारांशी जमवून घेत, नृत्यात प्राण ओतून, त्याचवेळी, वेशभूषा इ. सावरून, प्रेक्षकांच्या प्रतिसादाचे भान ठेवून, असे बहु-अवधाने ठेवून सादरीकरण करतो तोच खरा उत्तम नर्तक होय.

9. आरंभामोक्ष विज्ञत्वं - 

शास्त्रात शतकांपूर्वी सांगितलेला गुण आजही प्रत्येक नर्तकात आवश्यक आहे. आपल्या सादरीकरणाची सुरुवात प्रभावी आणि शेवट क्लायमॅक्सला नेणारा कसा करावा याची समज असणे हा नर्तकासाठी मोठा गुण ठरतो. सादरीकरण कुठे थांबवायचे म्हणजे रटाळ होणार नाही याची अचूक समज असणे हा प्रगल्भ कलाकाराचा गुण आहे. यालाच जोडून आणखी एक गुण शास्त्रकारांनी सांगितला आहे तो म्हणजे- आपल्या गुणदोषांची पूर्ण जाणीव असणे आणि त्यानुसार सादरीकरणात गुण अधिक अधोरेखित करणे आणि दोषपूर्ण अंग टाळता येणे.

10. कुतुहल: 

अन्य शैलींबद्दल तसेच वर्तमानात  देशविदेशात चालू असलेल्या अन्य प्रयोगांबद्दल कुतुहल असणे व त्यांची माहिती करून घेणे हा कलाकाराला प्रगल्भ बनवणारा गुण आहे

11. गीत-वाद्याची समज (गीतवाद्यानुकारित्व) 

लाईव्ह म्युझिक म्हणजेच साथीदारांसह सादरीकरण करताना टीम म्हणून काम करणे, साथीदार कलाकारांच्या ज्येष्ठतेनुसार त्यांच्याप्रती मंचावर आदर व्यक्त करणे, नर्तक मुख्य आणि साथीदार गौण अशी भावना टाळून एक संच म्हणून, टीम म्हणून काम करणे हा आजच्या काळात नर्तकासाठी महत्त्वाचा गुण आहे.

त्याचबरोबर स्वतः नर्तकाला गीत व वाद्याची माहिती असणे, गायन-वादनाची तालीम घेतलेली असणे हा एक उपकारक गुण ठरतो. अनेक मान्यवर कथक नर्तक उत्तम तबला वादक व गायक होते, आजही आहेत. ’स्वयं गा कर प्रस्तुती’ हे अत्यंत कौशल्याचे समजले जाते. शास्त्रकारांनी मधुरस्वरा म्हणजेच गायनही अवगत असलेल्या नर्तकीला सर्वश्रेष्ठ मानले आहे. नृत्तरत्नावलीमध्ये तर म्हटले आहे, नर्तकी गायनी स्याच्चेत् भोगिनी पात्रमन्यथा॥

नर्तकी जर गायिका सुद्धा असेल तर तिची बातच और!

12. शारीरिक गुण

नर्तकापेक्षा नर्तकीच्या बाबतीत खरं तर शास्त्रकारांनी शारीर गुणांची चर्चा वरील सर्व गुणांच्या आधी केली आहे. नृत्य ही दृश्य कला असल्यामुळे, सादरीकरणात शरीर हे मुख्य माध्यम असते त्यामुळे नर्तक किंवा नर्तकीचे शरीर सुडौल असायला हवे. फ़ार उंच नको किंवा फ़ार बुटका नको. गोरा असो अथवा सावळा, चेहरा भावदर्शी म्हणजेच expressive असावा. कोणतेही शारीरिक व्यंग नसावे. मात्र नृत्तरत्नावलीत जायसेनाने या शारीर गुणांच्या बाबतीत उदार दृष्टिकोण घेतलेला आहे.

रूपयौवनयुक्तानां सहस्रेऽपि मृगीदृशाम्।

कलागुणसमेतानां नर्तकी नैव लक्ष्यते।

सौंदर्य असलेल्या हजार नर्तकींपेक्षा कलेमध्ये प्रावीण्य मिळवलेली नर्तकी श्रेष्ठ. आजच्या काळातही हे तेवढेच सत्य आहे, कारण शारीर लावण्य विशेष नसूनही कलेमध्ये उंची गाठलेले अनेक कलाकार आपण पाहतो.

13. अध्यापन कौशल्य:

 शास्त्रकारांनी हा गुण केवळ पुरूष नर्तकांमध्येच आवश्यक मानला आहे, कारण परंपरेने पुरुष नर्तकांना, पुढे आचार्य किंवा गुरू रूपात पाहिले आहे, स्त्री नर्तकीला नेहमीच performer रूपात पाहिले आहे. मात्र आज एकविसाव्या शतकातील शास्त्रीय नर्तनाचे क्षेत्र पाहता, अध्यापन कौशल्य व शिष्य तयार करण्याची क्षमता प्रत्येकच नर्तकात असणे आज आवश्यक झाले आहे

शास्त्रकारांनी या नृत्यकलेशी संबंधित गुणांखेरीज काही सामान्य गुणही नर्तकांमध्ये आवश्यक मानले आहेत, जसे विनम्रता, निर्व्यसनीपणा ई.

या परंपरेने सांगितलेल्या गुणांखेरीज अन्यही काही गुण आजच्या काळाच्या दृष्टीने या यादीत समाविष्ट करावेसे वाटतात. ते पुढीलप्रमाणे:

14. तंत्रज्ञानाचा योग्य उपयोग: 

तंत्रज्ञानक्रांतीच्या या काळात शास्त्रीय कलाकाराने आधुनिक तंत्रज्ञानाची माहिती करून घेतली पाहिजे व त्याचा परिपूर्ण उपयोग केला पाहिजे. कथक नर्तकांसाठी यात, लेहऱ्याच्या applications पासून, रेकॉर्डिंगची माहिती असणे, सोशल मिडियाचा प्रभावी वापर करता येणे असे अनेक गुण अपेक्षित आहेत.

2. उदारमतवादी असणे: आज कथकचा प्रसार व नवीन प्रयोग प्रचंड होत आहेत. अशा काळात, आपल्याहून भिन्न शैली, घराणे आणि भिन्न मत असलेल्या नर्तकांप्रती आदराची भावना नर्तकामध्ये असणे आवश्यक गुण आहे.

दोष:

बहुतेक शास्त्रकारांनी दोषांची तपशीलवार चर्चा केली नाही तर गुण विशद केल्यावर, या गुणांचा अभाव असणे म्हणजेच दोष असे नमूद केले आहे. तरीही लय-तालातील कमी-अधिकपणा लक्षातच न येणे, शरीरातील व्यंग, रियाजाचा आळस, व्यसनांच्या आहारी जाणे, उपज सादर करण्याचे प्रसंगावधान नसणे असे काही दोष नमूद केले आहेत. या दोषांखेरीज आजच्या काळानुरूप अन्यही काही दोष येथे नमूद करावेसे वाटतात जे आजच्या उत्तम नर्तकांनी टाळले आहेत.

1. परंपरा आणि आधुनिक प्रवाह यातील कोणतेतरी टोक गाठणे:

परंपरेचा आंधळा आग्रह नर्तकाच्या नृत्याला साचलेपणा देतो. प्रेक्षकांसाठी बदलत्या काळानुसार, परंपरेच्या चौकटीतच सौंदर्यपूर्ण बदल करण्याची मानसिकता नसणे, हा आजच्या काळासाठी मोठा दोष खरा. आणि त्याचबरोबर, परंपरेला बासनात गुंडाळून आधुनिकतेच्या नावाखाली, कोणत्याही गोष्टींना आपल्या शैलीत घुसवणे हा त्याहून मोठा दोष समजला पाहिजे.

2. काल्पनिक स्टारडम आणि त्यातून येणारी अव्यावसायिकता:

शास्त्रीय कलेकडे समाजाने नेहमीच पूजनीय व दिव्य मानले आहे. मात्र अनेकदा कलाकार गल्लत करून दिव्य कलेऐवजी व्यक्ती म्हणून स्वतःला अधिक दिव्य आणि असामान्य समजून बसतो. मग त्यामुळे, प्रामाणिक कला-साधनेपेक्षा, आपले महत्त्व प्रस्थापित करणे, प्रेक्षकांना तुच्छ लेखणे, अध्यापन सचोटीने न करणे, कार्यक्रमाच्या वेळा, तांत्रिक बाजू न सांभाळणे, अशा दोषांना तो कलेच्या पांघरूणाखाली लपवायला पाहतो. मात्र, आजच्या ज्येष्ठ कलाकारांनी या दोषांना लांब ठेवल्यामुळेच कलेचे शिखर गाठले आहे.

असं म्हणतात की गती ही निश्चित आहे, तुम्ही पुढे जात नसाल तर तुम्ही मागे राहता. कलावंताचा प्रवास, गुण जोपासण्यामुळे आणि दोष टाळल्यामुळेच शिखराच्या दिशेने होईल, अन्यथा काही न करताही तोच प्रवास गर्तेच्या दिशेने असेल.